اجمالي از تفاوتهاي اعمال حج، عمره و نماز در فقه امامي وفقه شافعي و حنفي *

مركز تحقيقات حج - بخش فقه

[ * ] بر گرفته از مناسك حج امام خميني(رحمه الله) و مناسك مصور حج اهل سنت كه توسط آقايان: مولوي اسحق مدني، ماموستا سيد محمد شيخ الاسلامي مولوي حامد و عبدالصمد رامني و ماموستا محمد امين راستي تهيه شده.

زائران كنجكاو ايراني در موسم حج و عمره از چگونگي حجگزاري و نماز اهل سنت و تفاوتهاي عملي و فقهي آن با حج و نماز شيعه پرسش بسيار دارند. آنچه در اين مقاله ميخوانيد، پاسخي است به پرسش فوق، تا خوانندگان محترم را با برخي از تفاوتهاي اساسي فقه شيعه و دو مذهب شافعي و حنفي كه بيشتر ايرانيان سني مذهب پيرو آنها هستند در عمره و حج و شيوه نمازگزاري، به صورت تطبيقي و مقايسهاي آشنا نمايد.

اميد آنكه در آينده با استفاده از منابع اصلي فريقين، اين كار تكميل و به شكل بهتري عرضه شود.

مكان احرام

امامي

1 ـ كسانيكه با هواپيما به حج ميروند و ميخواهند بعد از حج به مدينه مشرف شوند، احتياط آن است كه بدون احرام بروند «جده»، و از اهل اطلاعِ مورد اعتماد تحقيق كنند، اگر جده يا «حده» محاذي با يكي از ميقاتهاست از آنجا محرم شوند و الاّ بروند به ميقاتِ ديگر; مثل جُحفه و از آنجا محرم شوند.

شافعي و حنفي

1 ـ حاجيانيكه مدينه بعد هستند و مستقيماً از فرودگاه جده وارد مكه ميشوند، چون هنگام پرواز از ميقات عبور ميكنند و بايد در آن لحظهها محرم باشند، لازم است در ايران لباس احرام را بپوشند.

تلبيه امامي

2 ـ «لَبَّيكَ الَّلهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لا شَريكَ لَكَ لَبَّيْكَ» و احتياط مستحب است پس از آن بگويد: «اِنَّ الْحَمدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلكَ لاشريكَ لَكَ لَبَّيْكَ.»

شافعي و حنفي

2 ـ «لَبَّيكَ الَّلهُمَّ لَبَّيْكَ، لا شَريكَ لَكَ لَبَّيْكَ، اِنَّ الْحَمدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلكَ، لاشريكَ لَكَ».

تكرار و قطع تلبيه

امامي

3 ـ از مستحبات تلبيه، تكرار آن است به خصوص در:

ــ وقت برخاستن از خواب.

ــ بعد از هر نماز واجب و مستحب.

ــ وقت رسيدن به سواره.

ــ هنگام بالا رفتن از تلّ و سرازير شدن از آن، و...

ــ و شخص متمتّع، تلبيه گفتن او در عمره مستمر خواهد بود تا آنكه خانههاي مكه را ببيند.

شافعي و حنفي

3 ـ تكرار تلبيه بعد از بستن احرام در همه احوال، بهخصوص هنگام تغيير زمان و حالات... سنت است، جز در حال طواف و سعي صفا و مروه. در اين دو حال دعاي مأثوره از حضرت پيامبر(صلي الله عليه وآله) را بخواند، لازم به توضيح است محرم به حج، تا رمي جمره عقبه كه در روز عيد انجام ميگيرد، تلبيه ميكند ولي معتمر تا وارد مسجد الحرام ميشود و شروع به طواف ميكند، تلبيه را قطع مينمايد.

محرمات احرام

امامي

4 ـ محرمات احرام

1 ـ پوشيدن چيز دوخته، مثل پيراهن و زيرجامه و قبا و امثال آن.

2 ـ پوشيدن مرد سر خود را.

3 ـ پوشاندن زن روي خود را به نقاب و روبند و برقع.

4 ـ استعمال عطريات.

5 ـ ازاله مو از بدن.

6 ـ ناخن گرفتن.

7 ـ جماع كردن با زن و بوسيدن و دست بازي كردن و نگاه به شهوت بلكه هر لذت و تمتعي بردن.

8 ـ عقد كردن زن از براي خود يا ديگري.

9 ـ جدال و آن گفتن «لا والله» و «بلي والله» است.

10 ـ شكار صحرايي كه وحشي باشد.

11 ـ استمنا.

12 ـ سرمه كشيدن.

13 ـ نگاه در آينه.

14 ـ پوشيدن موزه و چكمه و گيوه و جوراب و هرچه تمام روي پا را ميگيرد براي مردان.

15 ـ فسوق.

16 ـ روغن ماليدن به بدن.

17 ـ سايه قرار دادن بالاي سر، براي مردان.

18 ـ بيرون آوردن خون از بدن.

19 ـ انگشتر به دست كردن براي زينت.

20 ـ پوشيدن زيور براي زينت (براي بانوان).

21 ـ كشتن جانوراني كه در بدن ساكن ميشوند.

22 ـ ناخن گرفتن.

23 ـ كندن دندان.

24 ـ كندن درخت يا گياهي كه در حرم روييده باشد.

شافعي و حنفي

4 ـ عملهاي ممنوع در حالت احرام

1 - پوشيدن لباس، پيراهن و شلوار، كلاه، عمامه، كت و لباسِ زير براي آقايان، جز كمربند براي حفظ پول كه اشكالي ندارد، بقيه لباسها ممنوع است.

2 - پوشيدن سرو صورت و پشت پا براي آقايان و پوشيدن صورت براي زنان.

3 - به كار گرفتن و استفاده كردن از عطريات، هر نوع كه باشد، صابون و كرم خوشبو و بوييدن گلهاي خوشبو با قصد و اراده و عمداً، اما چنانچه خود قصدي نداشت و بوي خوشي به مشامش رسيد، ايرادي ندارد.

4 - كوتاه كردن و تراشيدن موي بدن از هر جا كه باشد.

5 - گرفتن ناخن.

6 - جماع و يا مقدمات آن، مانند بوسه و غيره.

7 - بحث و گفتگوي جماع در حضور زن ها.

8 - جنگ و جدل و برخورد نامناسب با حجاج.

9 - شكار و همكاري با شكارچي.

10 - كشتن و گرفتن ملخ و امثال آن.

طواف

امامي

5 ـ براي طواف كننده مستحب است در هر شوط، اركان خانه كعبه و حجرالأسود را استلام نمايد.

شافعي و حنفي

5 ـ براي هر شوط طواف بلند كردن دستها و بوسيدن آنها لازم است، بدين ترتيب جمعاً هفت شوط طواف را هفت مرتبه در هنگام ازدحام از دور دستها را بلند كند و بوسه دهد.

امامي

6 ـ از جمله مستحبات مكه معظمه، طواف كعبه است، درهر شبانه روز ده مرتبه، در اوّل شب سه طواف و در آخر شب سه طواف و پس از دخول صبح دو طواف (بعد از ظهر دو طواف) ولي پس از احرام عمره، قبل از طواف و پس از احرام حج قبل از وقوف به عرفات و پس از بازگشت از منا، قبل از طوافِ زيارت احتياط آن است كه طواف مستحب بجانياورد.

شافعي و حنفي

6 ـ در تمام اوقات شبانه روز طواف جايز است حتي در اوقاتي كه نماز مكروه است، بجز وقت خطبه نماز جمعه و موقع اقامه نماز جماعت كه در اين دو وقت طواف مكروه است.

امامي

7 ـ عبارت شهيدين (قدس سرّهما) در لمعه و شرح آن، اينچنين است:

وسنّته (الطواف) الغسل....

والرّمل ـبفتح الميمـ وهوالإسراع فيالمشي مع تقارب الخطا، دون الوثوب والعدو ثلاثاً و هي الأولي والمشي أربعاً بقية الطواف علي قول الشيخ في المبسوط في طواف القدوم خاصة....وانّما يستحب علي القول به للرجل الصحيح، دون المرأة والخنثي والعليل، بشرط أن لا يؤذي غيره ولا يتأذيبه. 1

شافعي و حنفي

7 ـ در طواف عمره و طواف حج، كه بعد از آن بايد سعي انجام بگيرد، سنت است كه مردان در سه شوط اول «رمل» و در هر هفت شوط «اضطباع» كنند البته در وقت نماز سنت آن است كه اضطباع نكنند.

رمل; يعني تكان دادن بازوها و قدم برداشتن همچون پهلوانان.

اضطباع; يعني حوله احرام را از زير بغلِ راست عبور دهد و روي شانه چپ بگذارد، اما هنگام خواندن نمازها بغل را بپوشاند.

نماز طواف

امامي

8 ـ واجب است بعد از تمام شدن طواف عمره دو ركعت نماز بخواند مثل نماز صبح.

شافعي وحنفي

8 ـ در فقه شافعي نماز طواف جزء سنتهاي حج و در فقه حنفي از واجبات حج ميباشد.

امامي

9 ـ واجب است اين نماز نزد مقام ابراهيم واقع شود و احتياط واجب آن است كه پشت مقام بجا آورد كه سنگي كه مقام است بين او و خانه كعبه واقع شود و بهتر آن است كه هر چه ممكن باشد نزديكتر بايستد لكن نه بهطوري كه مزاحمت با سايرين كند.

شافعي و حنفي

9 ـ نماز طواف دو ركعت است كه بايد آن را پشت مقام ابراهيم بخواند و در ايام حج چون ازدحام است و در مقام ابراهيم مشكل است در محاذي آن و يا در جاي خلوتتري ميتواند نماز طواف را بخواند و اگر خلوت باشد در مقام ابراهيم بخواند.

حلق يا تقصير

امامي

10 ـ واجب است بعد از آنكه سعي كرد، تقصير كند; يعني قدري....

و تراشيدن سر در تقصير كفايت نميكند بلكه حرام است.

شافعي و حنفي

10 ـ در عمره تمتع نيز مخير است بين حلق و تقصير.

اعمال حج

احرام

امامي

11 ـ وقت احرام حج موسّع است و تا وقتي كه بتواند بعد از احرام به وقوف اختياري عرفه برسد، ميتواند تأخير بيندازد و از آنوقتنميتواندعقب بيندازد.

شافعي و حنفي

11 - زمان احرام حج، روز هشتم ذيالحجه تا روز دهم است.

استقرار در منا

امامي

12 ـ مستحب است شب عرفه را در منا بوده و به طاعت الهي مشغول باشد. و بهتر آن است كه عبادات و خصوصاً نمازها را در مسجد خيف بجا آورد و چون نماز صبح را خواند تا طلوع آفتاب تعقيب گفته، پس به عرفات روانه شود.

شافعي و حنفي

12 ـ حجاج پس از احرام به سمت منا حركت ميكنند و سنت است كه شب نهم را در منا بگذرانند و نماز ظهر، عصر، مغرب، عشا و صبح روز نهم را در چادرها بخوانند. ماندن در منـا سنت است. 2

وقوف در مشعرالحرام.

امامي

13 ـ احتياط واجب آن است كه شب دهم را تا طلوع صبح در مشعرالحرام به سر ببرد و نيت كند اطاعت خدا را در اين بهسر بردن شب.

امامي

14 ـ چون صبح طلوع كرد، نيت وقوف به مشعر الحرام كند تا طلوع آفتاب.

شافعي و حنفي

13 و 14 ـ اين وقوف چهارمين عمل از اعمال حج، وقت آن بعد از غروب آفتاب روز نهم است; به گونهاي كه حجّاج نماز مغرب در عرفات نميخوانند بلكه پس از غروب از عرفات به سوي مزدلفه حركت ميكنند و در وقت عشاء نماز مغرب و عشاء را به طريق جمع و قصد ادا ميكنند...

امامي

15 ـ مستحب است نماز شام و خفتن را تا مزدلفه به تأخير اندازد، اگر چه ثلث شب نيز بگذرد و ميان هر دو نماز به يك اذان و دو اقامه جمع كند و نوافل مغرب را بعد از نماز عشاء بجا آورد و در صورتي كه از رسيدن به مزدلفهپيش از نصف شب مانعي رسيد بايد نماز مغرب و عشاء را به تأخير نيندازد و در ميان راه بخواند.

شافعي و حنفي

15 ـ تأخير نماز مغرب به وقت عشاء و جمع بين نماز مغرب و عشاء در فقه شافعي سنت است ولي در فقه حنفي واجب است و لذا اگر شخصي حنفي نماز مغرب را در عرفات يا بين راه و در وقت مغرب بخواند بايد آن را در وقت عشاء در مزدلفه اعاده نمايد.

امامي

16 ـ اقوي جواز كوچ كردن بلكه استحباب آن است، كمي قبل از طلوع آفتاب، به نحوي كه قبل از طلوع آفتاب از وادي محسّر تجاوز نكند و اگر تجاوز كرد گناهكار است ولي كفاره بر او نيست و احتياط آن است كه وقتي حركت كند كه قبل از طلوع آفتاب وارد وادي محسّر نشود.

شافعي و حنفي

16 ـ * طبق مذهب حنفي، اگر كسي قبل از طلوع فجر مزدلفه را ترك كند، بر او دَم واجب ميشود; چون وقت وقوف سنت را كه قبل از طلوع فجر بوده، عمل كرده امّا بعد از طلوع فجر كه وقوف واجب است، آن را ترك نموده است.

* در مذهب شافعي، حضور كوتاه در مزدلفه بعد از نصف شب كافي است و اگر در نصف دوم شب در مزدلفه نباشد، با دم جبران ميشود (وجوباً يا استحباباً علي اختلاف القول).

رمي جمره عقبه

امامي

17 ـ وقت انداختن سنگ، از طلوع آفتاب روز عيد تا غروب آن و اگر فراموش كرد تا روز سيزدهم ميتواند بجا آورد و اگر تا آن وقت متذكر نشد، احتياطاً در سال ديگر خودش يا نايبش بيندازد.

شافعي و حنفي

17 ـوقتزدنهفتسنگريزهدر روز دهم از طلوع خورشيد تا زوال آن است.

* اما در فقه حنفي به دليل ازدحام ميتوان بعد از زوال تا غروب رمي كرد اما رمي بعد از غروب مكروه است، در فقهشافعيزدن سنگريزهدرروزدهم لزوماً قبل از زوال است ولي براي افراد ضعيف و مريض بعد از غروب هم جايز است.

امامي

18 ـ واجب است در انداختن سنگها چند امر:...

سوم آنكه: انداختن، به جمره برسد. پس اگر سنگ را انداخت و سنگ ديگران به آن خورد و به واسطه آن يا كمك آن به جمره رسيد كافي نيست، لكن اگر سنگ به جايي بخورد و كمانه كند و به جمره برسد كافي است ظاهراً.

شافعي و حنفي

18 ـ سنگريزهها اگر به جمره نخورد ولي نزديك آن داخل محوطه ديوار شده بيفتد ايرادي ندارد چنانچه خارج از محدوده بيفتد ادا نميشود، بايد آن را اعاده كرد.

قرباني

امامي

19 ـ بايد ذبح را بعد از رمي جمره عقبه بكند به احتياط واجب.

ــ احتياط واجب آن است كه ذبح هدي را از روز عيد تأخير نيندازد.

شافعي و حنفي

19 ـ پس از رمي جمره عقبه، ذبح گوسفند به عنوان دم شكر، كه اصطلاحاً قرباني گفته ميشود، واجب و تا سه روز انجام آن جايز است.

امامي

20 * ـ به احتياط واجب بايد در منا اول رمي جمره كند و بعد از آن ذبح كند و بعد تقصير يا حلق. اگر بر خلاف اين ترتيب عمل كند، پس اگر از روي غفلت و سهو بوده، اعاده لازم نيست و اگر از روي جهل به مسأله بوده بعيد نيست كه اعاده نخواهد و احتياط به اعاده است و اگر از روي علم و عمد بوده در صورت امكان احتياط را ترك نكند.

شافعي و حنفي

20 ـ در فقه حنفي تا قرباني را انجام نداده، حلق و قصر (كه بعضي ناآگاهان انجام ميدهند) صحيح نيست و حاجي نميتواند با انجام آنها از احرام خارج شود اما در فقه شافعي اولا: ترتيب فوق لازم نيست ثانياً: تحلّل اول به رمي جمره عقبه و حلق يا قصر قبل از قرباني حاصل ميشود.

حلق يا تقصير

امامي

21 ـ هر مكلفي مختار است كه بعد از ذبح كردن، يا سر بتراشد و يا از ناخن يا موي خود قدري بچيند مگر چند طايفه:

اول ـ زنها كه بايد از مو يا ناخن خود قدري بگيرند.

دوم ـ كسي كه سال اول حج او باشد كه بايد سر بتراشد به احتياط واجب.

شافعي و حنفي

21 ـ واجب است حاجي از حلق يا تقصير يكي را انجام دهد.

امامي

22ـ احتياط آن است كه حلق يا تقصير در روز عيد باشد، اگر چه بعيد نيست جواز تأخير تا آخر ايام تشريق.

شافعي و حنفي

22 ـ * در فقه حنفي، حلق يا تقصير پس از قرباني در روز دهم تا دوازدهم انجام گيرد.

* در فقه شافعي حلق مقيد به روزهاي خاص نيست و قابل تأخير است.

امامي

23 ـ محل تراشيدن سر و تقصير نمودن، منا است و جايز نيست اختياراً در غير آنجا.

شافعي و حنفي

23 ـ حلق سر در منا سنت است و در جاهاي ديگر محدوده حرم جايز است ولي خارج از محدوده حرم، طبق مذهب حنفي موجب دم است ولي در فقه شافعي اشكال ندارد.

امامي

24 ـ زنها بايد از مو يا ناخن خود قدري بگيرند و كافي نيست ظاهراً براي آنها سر تراشيدن.

در تقصيركفايت ميكند مقدار كمي از مو را چيدن، به هر نحو و با هر آلت كه باشد و يا ناخن گرفتن و بهتر است كه هم مقداري از مو بگيرد و هم ناخن را بگيرد.

شافعي و حنفي

24 ـ طبق فقه حنفي خواهران به اندازه يك انگشت از يك چهارم موي سر را قصر كنند كافي است و از احرامبيرون آيند و طبق فقه شافعي كوتاه كردن حتي سه مو هم براي زنان مانند مردان كافي است.

طواف زيارت

امامي

25 ـ جايز است، بلكه مستحب است روز عيد كه از اعمال منا فارغ شد بيايد به مكّه براي بقيه اعمال، جايز است تأخير بيندازد تا روز يازدهم و بعيد نيست كه جايز باشد تأخير آن تا آخر ذيالحجه; به اين معني كه روز آخر ذيالحجه هم اگر آمد و اعمال را بجا آورد مانع ندارد.

شافعي و حنفي

25 ـ بهترين وقت براي اداي اين طواف، روز دهم ذيالحجه است ولي اگر تا پيش از غروب آفتاب روز دوازدهم نيز انجام گردد، جايز است.

اگر كسي طواف زيارت را از غروب دوازدهم به تأخيز انداخت، طبق فقه حنفي، يك دم لازم ميگردد، اما طبق فقه شافعي دم لازم نيست ولي تأخير آن بعد از ايام التشريق مكروه است.

امامي

26 ـ جايز نيست طواف حج و نماز و سعي و طواف نساء و نماز آن را قبل از رفتن به عرفات و بجا آوردن اعمال عرفات و مشعر و اعمال سه گانه منا بجا آورد در حال اختيار.

شافعي و حنفي

26 ـ سنت است كه اين طواف بعد از رمي به حلق يا تقصير و قرباني انجام شود.

طبق مذهب حنفي، پيش از اين سه عمل نيز ميتوان طواف زيارت بجا آورد ولي در فقه شافعي اين رخصت نيست و طواف زيارت حتماً بايد بعد از اعمال فوق انجام شود.

امامي

27 ـ بعداز بجاآوردن طواف زيارت و نماز آن و سعي بين صفا و مروه، به تفصيلي كه گذشت، حلال ميشود بر او بوي خوش ولي زن بر او حرام است.

بعد از بجاآوردن طواف نساء و نماز آن... حلال ميشود بر او زن نيز.

شافعي و حنفي

27 ـ بعد از انجام اين طواف، از احرام خارج و كلّيه محرمات; از جمله مباشرت با همسر كه بعد از تحلّل اول همچنان باقي بود بر حاجي حلال ميگردد.

نماز طواف

امامي

28 ـ اعمالي كه در مكه واجب است بجا آورد:

اول طواف حج است كه آن را طواف زيارت ميگويند.

دوم نماز طواف است.

سوم..........

شافعي و حنفي

28 * ـ طبق مذهب حنفي، بعد از كلّيه طوافها خواندن نماز طواف واجب و بر اساس نظر فقهاي مذهب شافعي سنت ميباشد.

بيتوته در منا

امامي

29 ـ واجب است بر حاجي كه شب يازدهم ذي الحجه و شب دوازدهم را در منا بيتوته كند; يعني در آنجا بماند از غروب آفتاب تا نصف شب.

شافعي و حنفي

29 ـ تمام حجاج شب يازدهم و دوازدهم از غروب آفتاب تا اذان صبح را با قصد قربت در منا ميگذرانند.

بيتوته در منا در فقه شافعي واجب و در فقه حنفي سنت مؤكد است.

رمي جمرات سه گانه

امامي

30 ـ وقت انداختن سنگ، از اول طلوعآفتاب تا غروب آفتاب روزي است كه شب آن روز را بيتوته كرده است.

شافعي وحنفي

30 ـ حاجي شبِ روز يازدهم و دوازدهمرا درچادرها بگذراند و در اين دو روزبعد از زوال، وقترميجمرات است.

طواف وداع

امامي

31 ـ براي كسي كه ميخواهد از مكّه بيرون رود، مستحب است طواف وداع نمايد.

شافعي و حنفي

31 ـ پس از پايان اعمال روز دوازدهم به مكه بر ميگردند و قبل از خروج از مكه انجام طواف وداع واجب است.

خواهراني كه موقع وداع حيض داشته باشند ميتوانند از جلوي درِ مسجد وداع كنند و وارد نشوند و از بيرون كفايت ميكند.

نماز در حجاز

1 ـ به فتواي امام(رحمه الله) و مراجع در مكه و مدينه، در مسافرخانه و هتل نبايد نماز را به جماعت بخوانند و ميتوانند در جماعت ساير مسلمين در مساجد شركت كنند و نماز را به جماعت بخوانند. 3

2 ـ تبيين فضيلت نماز در مسجد الحرام و مسجد النبي(صلي الله عليه وآله)و استناد به رواياتي مانند:

الف: عَنْ رَسُولِ اللهِ (صلي الله عليه وآله) «صَلاةٌ في مَسْجِدي هُنا تَعْدِلُ عِنْدَاللهِ عَشْرَةَ آلاف صَلاة في غَيْرِهِ مِنَ الْمَساجِدِ». 4

ب: عَنِ الإمام الْباقِرِ (عليه السلام) «صَلاةٌ في الْمَسْجِدِالْحَرامِ أَفْضَلُ مِنْ مِائة أَلْف صَلاة في غَيْرِهِ مِنَ الْمَساجِدِ». 5

3 ـ بهتراست نماز فرادا را نيز در مسجد الحرام و مسجد النبي(صلي الله عليه وآله) بخوانيم:

«سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ يُصَلِّي فِي جَمَاعَة فِي مَنْزِلِهِ بِمَكَّةَ أَفْضَلُ أَوْ وَحْدَهُ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، فَقَالَ: وَحْدَهُ». 6

4 ـ به فتواي مراجع، نماز با عامه فضيلت و ثواب دارد، حتي اگر نياز به اعاده داشته باشد. عباراتي مانند:

«مَنْ صَلَّي مَعَهُمْ فِي الصَّفِّ الأَوَّلِ كَانَ كَمَنْ صَلَّي خَلْفَ رَسُولِاللهِ (صلي الله عليه وآله)» 7يا «فَإِنَّ الْمُصَلِّيَ مَعَهُمْ فِي الصَّفِّ الأَوَّلِ كَالشَّاهِرِ سَيْفَهُ فِي سَبِيلِ اللهِ». 8 يا روايت بسيار مهم زيد شحّام از امام صادق(عليه السلام) كه در وافي، ج2، ص 182 نقل شده قابل استناد است.

5 ـ به فتواي امام و مراجع «وقتي كه در مسجد الحرام يا مسجد النبي نماز جماعت منعقد شد، مؤمنين نبايد از آنجا خارج شوند و بايد از جماعت تخلّف نكنند و با ساير مسلمين به جماعت نماز بخوانند. 9

6 ـ هنگام برگزاري نماز، از تجمع در كنار بقيع يا ايستادن در كنار خيابانها و مغازهها و يا حركت برخلاف جهت نمازگزاراني كه به سوي مسجد ميروند، جدّاً پرهيز كنيم.

7 ـ نماز خواندن در كنار بقيع و در داخل آن ممنوع است و نمازهاي مستحبي; مانند نماز زيارت را ميتوانيم در حرم يا هتل بخوانيم.

8 ـ نماز تحيّت(احترام) مسجد در فقه شافعي و حنبلي (مذهب رايج حجاز) مورد تأكيد است. هنگام ورود به مسجد از آن غفلت نكنيم.

9 ـ در هنگام برگزاري نماز جماعت از نماز فرادا جداً خودداري كنيم.

10 ـ به محض شنيدن «قد قامت الصلاة» برخيزيم و در صف جماعت بايستيم.

11 ـ پيش از نماز صبح دو اذان و يك اقامه گفته ميشود اولين اذان براي «نماز شب» است و حدود يك ساعت پيش از اذان صبح گفته ميشود، اذان دوم نيز براي اعلام «طلوع فجر» و فرا رسيدن وقت نماز صبح است و بعد از حدود 20 دقيقه، اقامه نيز پيش از شروع نماز گفته ميشود.

12 ـ در همه نمازهاي پنجگانه، ميان اذان و اقامه چند دقيقه فاصله است تا نمازگزاران به مسجد برسند، كمترين فاصله بين اذان و اقامه نماز مغرب است كه حدود 5 الي 7 دقيقه است.

13 ـ اهل سنت اهميت فراواني به منظم بودن صفهاي نماز جماعت ميدهند. امام جماعت قبل از گفتن تكبيرة الاحرام با جملات زير نماز گزاران را به تسويه صفوف و منظم ايستادن در صفوف دعوت ميكند: «سَوُّوا صُفُوفَكُم»، «اِسْتَوُوا»، «أَتِمُّو الصَّفَّ الأَوَّل فَالاَْوَّل»، «سَدُّوا الْخِلَلَ» و... اگر در صفهاي جلو جاي خالي وجود دارد، در صف بعد نايستيد.

14 ـ اهل سنت اتصال صفوف را در «مكان واحد» مانند مسجد النبي(صلي الله عليه وآله) يا مسجدالحرام لازم نميدانند، ولي شيعيان سعي كنند جايي به نماز بايستند كه اتصال برگزار باشد.

15 ـ بلافاصله پس از امام، تكبيرةالاحرام بگوييد و وارد نماز شويد.

16 ـ در رفتن به ركوع و سجدهها و برخاستن از آنها، حتماً از امام تبعيّت كنيد و تأخير محسوس نداشته باشيد.

17 ـ از تكتّف و تأمين (دست بسته نماز خواندن و گفتن آمين پس از حمد) خودداري كنيد كه به فتواي فقهاي شيعه مبطل نماز است، پس از حمد مستحب است «اَلْحَمْدُ للهِِ رَبِّ الْعالَمِين» بگوييد.

18 ـ اهل سنت «بِسْمِاللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيم» را جزو سوره نميدانند و در صورتي كه آن را قرائت كنند نيز آهسته قرائت ميكنند.

19 ـ در نماز به طور معمول قنوت نميخوانند ولي گاهي پس از ركوع بجا ميآورند، توجه داشته باشيد در اين صورت پيش از امام به سجده نرويد.

20 ـ سجده بر فرش بر اساس بسياري از فتاواي فقها مجزي است. از هنگام ورود به فرودگاه جده تا بازگشت به آن، رعايت كنيم و از گذاشتن مهر يا كاغذ يا دستمال كاغذي خود داري كنيم ولي در جايي كه اهل سنت تردد ندارند و نيز در هتل حتماً بايد سجده بر چيزي باشد كه بر اساس فقه شيعه سجده بر آن صحيح است.

21 ـ اهل سنت «جلسه استراحت» ندارند و پس از سجده بلافاصله بر ميخيزند. شما جلسه استراحت را رعايت كنيد ولي زياد طول ندهيد.

22 ـ بسياري از مراجع نماز با اهل سنت را مجزي ميدانند و نياز به اعاده نيست و به فتواي برخي نيز مشروط به تلاوت اخفاتي حمد و سوره يا حديث نفس آن است (آيت الله خوئي، تبريزي، سيستاني) و فقط آيت الله گلپايگاني مجزي نميدانند و بايد اعاده شود.

23 ـ در نماز جماعت، مأمومين بايد ذكرهاي ركوع، سجده، تشهد و تكبيرها و... را اخفاتاً بگويند.

34 ـ اهل سنت در ركعت سوم و چهارم همواره سوره حمد ميخوانند ما نيز مخيّر بين تسبيحات اربعه و سوره حمد هستيم.

25 ـ اهل سنت تجافي ندارند ما نيز به جهت تبعيت در جماعت آنان، تجافي نميكنيم و به حال تشهد مينشينيم.

26 ـ پس از نماز، گفتنِ «الله اكبر» جزو نماز نيست بلكه اولين تعقيب نماز است. در هنگام گفتن تكبيرات، دستها را بالا نياوريد و جملات تكبير را كمي بلندتر بگوييد تا بشنوند و برخي توهمات آنان زدوده شود.

27 ـ در صورتي كه نماز شكسته ميخوانيد دو نماز خود را با يك نماز اهل سنت اقتدا كنيد و بين نماز به گونهاي عمل كنيد كه شكسته بودن نماز معلوم نشود (پس از تشهد ركعت دوم به سلام آخر اكتفا كنيد و بدون برگرداندن رو از قبله بايستيد و هنگام رفتن امام به ركوع تكبيرة الاحرام نماز دوم را بگوييد و به ركوع برويد).

28 ـ نماز خواندن پس از جماعت صبح تا بر آمدن آفتاب و پس از نماز عصر تا هنگام مغرب مورد نهي فقه حنبلي است، حتيالمقدور از آن خود داري كنيد

29 ـ حتيالمقدور در نماز جماعت عصر و عشاي اهل سنت نيز شركت كنيد.

30 ـ اگر پس از نمازهاي واجب، نماز ميّت برگزار شد، حتيالامكان نماز ميت را بخوانيد. نماز ميت در مذهب حنبلي چهار تكبير دارد.

31 ـ نماز عصر حدود سه ساعت پس از نماز ظهر، و نماز عشاء حدود يك ساعت پس از نماز مغرب برگزار ميگردد.

32 ـ در نماز صبح روزهاي جمعه امام غالباً پس از حمد آيات سجدهدار، قرآن را تلاوت ميكند، بايد هماهنگ با امام بين نماز سجده واجب را رعايت كنيد.

33 ـ هنگام اذان و اقامه نمازها و نيز هنگام خطبههاي نماز جمعه از گفتگو با يكديگر و نماز خواندن و تلاوت قرآن خودداري كنيد.

34 ـ از محل سجده نمازگزاران عبور نكنيد; زيرا برخي از اهل سنت از اين كار منع ميكنند.

35 ـ در مسجد الحرام در مسير طوافِ طواف كنندگان به نماز نايستيد.

36 ـ در صورتي كه پليس حرم از نماز خواندن در نزديك مقام ابراهيم منع ميكند،حتماً مراعات كنيد.

37 ـ نماز طواف مستحبي در همه جاي مسجدالحرام صحيح است، از خواندن نماز طواف مستحبي يا ساير نمازها در پشت مقام ابراهيم خودداري كنيد و آنجا را براي كساني كه نماز طواف واجب دارند، خالي بگذاريد.

38 ـ احكام مربوط به نماز استدارهايي در مسجدالحرام و اختلاف فتاواي مراجع را براي زائران تبيين كنيد.

39 ـ محل ايستادن امام جماعت در مسجد الحرام:

صبح، مغرب و عشاء: نزديك مقام ابراهيم.

ظهر: زير بالكن، مقابل حد فاصل بين ركن يماني و ركن حَجَر.

عصر: بين حِجْر اسماعيل و درِ كعبه.

در نماز جمعه: نزديك مقام ابراهيم.

هرگاه صفوف جماعت دور تا دور كعبه تشكيل شده باشد امام جلو يا پشت مقام ابراهيم(عليه السلام) ايستاده و اگر در صفوف شكاف وجود دارد مقابل شكاف است.

40 ـ حكم نماز قصر و اتمام در مكه و مدينه: مسافر ميتواند در چهار مكان نماز را تمام بخواند (تخيير): مسجد النبي(صلي الله عليه وآله)، مسجد الحرام، مسجد كوفه و حائر حسيني(عليه السلام).

تبيين اختلاف فتاوا:

الف: برخي مراجع اين تخيير را نميپذيرند (شبيري زنجاني).

ب: برخي تخيير را در محدوده مسجد قديم ميپذيرند (بهجت).

ج: برخي در تمام بخشهاي مسجد ميپذيرند (امام، اراكي).

د: برخي آن را به محدوده مدينه و مكه قديم توسعه ميدهند (خوئي، تبريزي).

هـ: برخي آن را به همه شهر توسعه ميدهند (خامنهاي، مكارم، فاضل لنكراني، صافي، سيستاني، نوري همداني، گلپايگاني، صانعي).

مختصري از تفاوتهاي نماز اهل سنت مكه و مدينه با مذهب اهل بيت(عليهم السلام) 10

قرائت

امامي

1 ـ در ركعت اول و دوم نمازهاي واجب يوميّه، انسان بايد اول حمد و بعد از آن يك سوره تمام بخواند.

اهل سنت

1 ـ پس از حمد هر مقدار كه بتواند قرآن بخواند. 11

ذكر ركوع

امامي

2 ـ انسان هر ذكري در ركوع بگويد كافي است ولي احتياط واجب آن است كه به قدر سه مرتبه «سُبْحانَ اللهِ» يا يك مرتبه «سُبْحانَ رَبّـِيَ الْعَظِيمِ وَ بِحَمْدِهِ» كمتر نباشد.

اهل سنت

2 ـ پس از قرائت به ركوع ميرود در حالي كه ميگويد: «الله اكبر» ودستها را بر زانو ميگذارد و ميگويد: «سُبْحانَ رَبّـِيَ الْعَظِيمِ» و تكرار آن تا سه مرتبه يا بيشتر سنت است.

قيام پس از ركوع

امامي

3 ـ مستحب است بعد از آنكه از ركوع برخاست و راست ايستاد، در حال آرامي بدن بگويد: «سَمِعَ اللهُ لِمَنْ حَمِدَهُ»

اهل سنت

3 ـ اگر نماز گزار منفرد يا امام جماعت است، هنگام برخاستن از ركوع ميگويد: «سَمِعَ اللهُ لِمَنْ حَمِدَهُ» و هنگامي كه كاملا ايستاد ميگويد: «رَبَّنا وَلَكَ الْحَمْدُ حَمْداً كَثِيراً طَيِّباً مُبارَكاً فِيه مِلْءُ السَّموات وَمِلْءُ ما بَيْنَهُما وَمِلْءُ ما شِئْتَ مِنْ شَيْء بَعْد» .

ولياگر نمازگزار مأموماست، هنگام برخاستنازركوعبگويد: «رَبَّناوَلَكَ الْحَمْدُ» و پس از ايستادن آنچه ذكر شد بگويد.

ذكر سجده

امامي

4 ـ در سجده هر ذكري بگويد كافي است ولي احتياط واجب آن است كه مقدار ذكر از سه مرتبه «سُبْحانَ اللهِ» يا يك مرتبه «سُبْحانَرَبِّيَاْلاَعْلي وَ بِحَمْدِهِ» كمتر نباشد و مستحب است: «سُبْحانَ رَبِّيَ اْلاَعْلي وَبِحَمْدِهِ» را سه مرتبه يا پنج يا هفت مرتبه بگويد.

اهل سنت

4 ـ در حالي كه به سجده ميرود بگويد: «اَللهُ اَكْبر» و در سجده سه بار يا بيشتر بگويد: «سُبْحانَ رَبِّي اْلاَعْلي» و هرچه خواست دعا بخواند

تشهد و سلام

امامي

5 ـ در ركعت دوم تمام نمازهاي واجب و ركعت سوم نماز مغرب و ركعت چهارم نماز ظهر وعصر و عشاء بايد انسان بعد از سجده دوم بنشيند ودر حال آرام بودن بدن تشهد بخواند; يعني بگويد: «اَشْهَدُ اَنْ لااِلَهَاِلاَّاللّهُ وَحْدَهُ لا شَريكَ لَهُ وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ،اَللَّهُمَّصَلِّعَلَي مُحَمَّد وَ آلِ مُحَمَّد»

بعد از تشهد ركعت آخر نماز مستحب است در حالي كه نشسته و بدن آرام است بگويد: «اَلسَّلامُ عَلَيْكَ اَيُّهَا النَّبِيُّ وَ رَحْمَةُاللهِ وَ بَرَكاتُهُ» و بعد از آن بايد بگويد: «اَلسَّلامُ عَلَيْكُمْ» و احوط استحبابي آن است كه «وَ رَحْمَةُاللهِ وَ بَرَكاتُهُ» را اضافه نمايد يا بگويد: «اَلسَّلامُ عَلَيْنا وَ عَلَي عِبادِالله الصّالِحِينَ».

اهل سنت

5 ـ التحيّات للهِِ والصّلوات والطيّبات.

«اَلسَّلامُ عَلَيْكَ اَيُّهَا النَّبِيُّ وَ رَحْمَةُاللهِ وَ بَرَكاتُهُ».

«اَلسَّلامُ عَلَيْنا وَ عَلَي عِبادِالله الصّالِحِينَ».

«اَشْهَدُ اَنْ لااِلَهَ اِلاَّ اللّهُ وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ»

اگر نمازي كه ميخواند دو ركعتي باشد مثل نماز صبح و نماز جمعه، نشستن را طول دهد و بگويد: «اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَي مُحَمَّد وَ عَلي آلِ مُحَمَّد كَما صَلَّيتَ عَلي اِبْراهِيمَ وَعَلي آلِ اِبْراهِيم، اِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ وَبارِكْ عَلي مُحَمَّد وَعَلي آلِ مُحَمَّد، كَما بارَكْتَ عَلي اِبْراهِيمَ وَعَلي آلِ اِبْراهِيمَ اِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيد».

سپس ميگويد: اَلّلهُمَّ اِنّي اَعُوذُ بِكَ مِنْ عَذابِ جَهَنَّم وَمِنْ عَذابِ الْقَبْر وَمِنْ فِتْنَةِ الْمَحْيا وَالْمَماتِ وَمِنْ فِتْنَةِ الْمَسيحِ الدَّجّال» و سپس هر چه بخواهد دعا كند، و در پايان هر نماز رو به طرف راست كند و بگويد «اَلسَّلامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُاللهِ» و بعد از آن به طرف چپ رو كند وبگويد: «اَلسَّلامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُاللهِ».